Etimologia de 斬 (Jaam — Zhǎn / zaam2)
斬#
斬 — U+65AC · 部首 radical: 刀 · 總筆畫 strokes: 11 · 注音 zhuyin: ㄓㄢˇ / ㄓㄢˋ · 拼音 pinyin: zhǎn / zhàn · jyutping: zaam2
Simplificado: 斩 (U+65A9).
Definições#
MDBG: to behead (forma de pena capital); to chop
CantoDict: zaam2 (tom 2, ascendente)
chardb Academia Sinica:
- 古代死刑的一種。引申為砍殺 (modalidade antiga de pena capital; por extensão, matar cortando)
- 泛指砍或砍斷 (genericamente, cortar ou decepar)
- 斷絕 (romper; descontinuar)
- 征伐 (lançar campanha militar)
- 剪裁,特指喪服不緝下邊 (cortar pano — especificamente as vestes de luto sem bainha inferior)
- 用同「眨」。眼睛一睜一閉 (equivalente a 眨, piscar os olhos)
- 刈草 (ceifar erva)
- 用同「蘸」。接觸一下,沾上一些東西 (equivalente a 蘸, mergulhar ligeiramente)
Decomposição e formas antigas (hanziyuan)#
Componentes: 車 chē (carro/quadriga) + 斤 jīn (machado) — com leitura relacionada foneticamente Significado original: cortar Shuowen (hanziyuan): 截也從車從斤斬法車裂也 (Cortar. De 車 e de 斤. A execução por 斬 é o despedaçamento por quadrigas.) Formas atestadas: Oracle 0 · Bronze 0 · Seal 1 (S10788) · Liushutong 4
hanziyuan regista 0 bronzes, mas o xiaoxue lista 伯簋 (Bó guǐ) como atestação de bronze do Zhou médio. Ver divergências.
Shuowen Jiezi completo (via zdic.net)#
說文: 𢧵也。从車从斤。斬法車裂也。側減切。 (Cortar. De 車 e de 斤. A execução por 斬 é o despedaçamento por quadrigas. Fanqie: 側減切.)
段注 Duan Yucai (paráfrase via zdic.net — texto verbatim de shuowen.org não obtido):
(斬)𢧵也。𢧵者,𣃔也。周禮掌戮注曰:斬以鈇鉞。若今𦝫斬也。殺以刀刃,若今棄市也。本謂斬人,引申爲凡絕之偁。从車斤。㑹意。側減切。八部。斬法車裂也。此說从車之意。葢古用車裂,後人乃法車裂之意而用鈇鉞。故字亦从車。斤者,鈇鉞之類也。
Tradução: “(斬) é cortar [𢧵]. 𢧵 é o mesmo que 𣃔 [decepar]. O comentário ao Zhouli, cargo ‘Administrador das Execuções’ [掌戮], diz: ‘斬 é [executar com] 鈇鉞 [machado e machadinha].’ Hoje é o que se chama 腰斬 [corte pela cintura]. Matar com lâmina de faca é o que hoje se chama 棄市 [abandono em mercado — decapitação pública]. Originalmente referia-se a 斬人 [decepar pessoas]; por extensão, qualquer interrupção/corte. De 車 e 斤. Composto semântico [會意]. Fanqie: 側減切. Grupo rímico 8. Quanto a ‘斬法車裂也’ — isto explica o sentido de 車 [na composição]. Provavelmente na antiguidade usava-se o despedaçamento por quadrigas; posteriormente adotou-se o 鈇鉞 em analogia ao 車裂, mas o carácter manteve 車 na grafia. 斤 é da família do 鈇鉞 [machados].”
Evolução de formas (xiaoxue yanbian)#
| Período | Script | Fonte/Artefato |
|---|---|---|
| Middle Western Zhou 西周中期 | Bronze 金文 | 伯簋 (Bó guǐ — tigela ritual do conde) |
| Warring States, Chu 戰國·楚 | Bamboo slip 楚簡 | 曾155 (Zēng 155 — Zeng Hou Yi, tumba do Marquês Yi de Zeng) |
| Han | Seal 篆書 | 說文·車部 (Shuōwén, secção 車) |
| Qin 秦 | Clerical 隸書 | 睡虎地簡16.117 (Shuìhǔdì jiǎn 16.117) |
| Western Han 西漢 | Clerical 隸書 | 相馬經5上 (Xiàngmǎ jīng 5 — “Clássico da Fisiognomonia Equina”) |
| Western Han 西漢 | Clerical 隸書 | 大通上孫家寨漢簡 (Dàtōng Shàngsūnjiāzhài Hàn jiǎn) |
| Cao Wei 曹魏 | Clerical 隸書 | 魏王基殘碑 (Wèi Wáng Jī cán bēi — estela fragmentária do rei Ji de Wei) |
Shuowen (xiaoxue): 《說文》:「斬,𢧵也。从車,从斤。斬法車裂也。」
Relação / comentário (xiaoxue):
- 段玉裁注:「从車之意,蓋古用車裂,後人乃法車裂之意而用鈇鉞,故字亦从車。斤者,鈇鉞之類也。」
- 林義光《文源》:「按:車裂不謂之斬。斬,伐木也。《考工記.輪人》:『斬三材。』从斤从車,謂斬木為車。」 (“Lin Yiguang no 文源 [Fonte da Escrita]: ‘Nota: o despedaçamento por quadrigas não se chama 斬. 斬 é abater madeira. O Kǎogōngjì, secção do Carroceiro [輪人], diz: 斬三材 [cortar os três materiais]. De 斤 e 車 — significa cortar madeira para fazer carros.’”)
Fonologia (xiaoxue shangguyin)#
中古音 Middle Chinese (Guangyun):
- 攝 Division: 咸 xián · 韻 Rhyme: 豏 xiǎn · 聲 Tone: 上 shǎng (rising) · 母 Initial: 莊 zhuāng (tʂ-)
- 反切 Fanqie: 側減 cè jiǎn · 等 Grade: 二 2nd · 開合 Open/Closed: 開 kāi (open) · 清濁: 全清 (fully voiceless)
上古音 Old Chinese:
- 高本漢 Karlgren: ts / am
- 王力 Wang Li: tʃ / eam (談部 tán)
- 董同龢 Dong Tonghe: ts / ɐm (談部 tán)
- 周法高 Zhou Fagao: ts / riam (談部 tán)
- 李方桂 Li Fanggui: ts / riam (談部 tán)
- 鄭張尚芳 Zhengzhang Shangfang: (não retornou dados — ausente da tabela xiaoxue)
國語 Mandarin IPA: tʂan (zhǎn)
Divergências entre fontes#
Etimologia do 車 na composição — pena capital vs fabrico de carros: Esta é a divergência mais notável e está explicitamente registada no xiaoxue. O Shuowen (e 段注) explica 車 como memória da antiga pena 車裂 (despedaçamento por quadrigas). Lin Yiguang (林義光) no 文源 refuta: 車裂 não se chama 斬. 斬 significa abater madeira, e o 車 na grafia remete à finalidade — cortar madeira para construir carros (citando o Kǎogōngjì). As duas leituras convergem no sentido básico “cortar”, mas divergem radicalmente quanto ao referente cultural do componente 車 (prática jurídica vs prática artesanal).
Atestação em bronzes — 0 (hanziyuan) vs 1 (xiaoxue): hanziyuan não regista bronzes; o xiaoxue lista 伯簋 (Zhou médio). Provavelmente o carácter no 伯簋 é lido como 斬 por alguns paleógrafos e como outro grafema por hanziyuan. A leitura do xiaoxue é consistente com a hipótese de Lin Yiguang — se 斬 era abater madeira para fazer carros, o contexto ritualístico/artesanal do bronze é plausível.
Leituras zhǎn/zhàn: chardb lista zhan3 E zhan4. MDBG, cantonese.org e o Guangyun registam apenas a leitura em 上聲 (zhǎn/zaam2). A segunda leitura (zhàn) aparece associada à acepção 6 (“piscar”), que o Guangyun não cobre — é uso tardio/dialetal.
